Cách dễ nhất để viết hồi ký khi viết thấy chậm là nói trước, viết sau. Chọn câu chuyện xoay quanh điều gì, liệt kê những khoảnh khắc thuộc về nó, kể từng chuyện thành tiếng trong một bản ghi âm ngắn, rồi sau đó biến các bản chép lời thành chương. Cách này cũng dùng được khi ghi lại ký ức của ông bà, cha mẹ: bạn đặt câu hỏi, người thân kể, và văn bản đến từ bản ghi âm.
| Bước | Việc cần làm |
|---|---|
| 1. Chọn phạm vi | Một chủ đề hay một giai đoạn (hồi ký) hoặc cả cuộc đời (tự truyện) |
| 2. Liệt kê các chuyện | Một dòng thời gian sơ lược với những khoảnh khắc quan trọng |
| 3. Ghi âm theo buổi | Mỗi bản ghi một chủ đề, có câu hỏi dẫn dắt |
| 4. Chép lời | Đưa lời nói thành chữ; giữ lại file âm thanh |
| 5. Viết thành chương | Biến mỗi bản chép lời thành văn xuôi dễ đọc |
| 6. Kiểm tra và ghép lại | Tên, ngày tháng, ảnh, thứ tự các chương |
Viết hồi ký từng bước
- Chọn hồi ký nói về điều gì. Hồi ký thường đi theo một sợi chỉ: tuổi thơ ở quê, những năm đi xa, nuôi dạy con cái, một nghề. “Cả cuộc đời tôi” là tự truyện, cũng được, nhưng một sợi chỉ giúp bắt đầu dễ hơn.
- Làm dòng thời gian sơ lược. Ghi các nơi chốn, con người và bước ngoặt, mỗi thứ một dòng. Đây sẽ là danh sách chương, và nó sẽ thay đổi dần.
- Bắt đầu với ký ức rõ nhất. Không cần bắt đầu từ lúc sinh ra. Chuyện bạn kể hay nhất sẽ giúp bạn bắt nhịp.
- Kể thành tiếng. Kể như với một người bạn: có ai, bạn thấy gì, người ta nói gì, điều đó có ý nghĩa gì với bạn. Chi tiết hơn tóm tắt: “căn bếp thơm mùi cơm cháy” nói nhiều hơn “đó là một buổi sáng bình thường”.
- Mỗi buổi ghi âm một chuyện. Bản ghi ngắn dễ chép lời, dễ tìm và dễ sắp xếp hơn.
- Chép lời và giữ file âm thanh. Bản chép lời là nguyên liệu. File âm thanh giữ lại giọng nói, điều mà gia đình thường rất quý.
- Viết mỗi bản chép lời thành một chương. Bỏ chỗ lặp, sắp sự việc theo thứ tự, giữ những câu đúng giọng bạn.
- Kiểm tra dữ kiện và lấp chỗ trống. Hỏi người thân, xem ảnh, thư từ và giấy tờ để kiểm tra ngày tháng và tên.
Ghi lại ký ức của ông bà, cha mẹ
Nhiều người muốn viết sách về đời mình, nhưng việc gấp hơn thường là câu chuyện của người khác: tuổi thơ của cha mẹ, chuyện ông bà thời chiến, những năm đi làm xa, chuyến di cư sang một đất nước mới. Ở đây phương pháp là một cuộc phỏng vấn.
Trước khi bắt đầu:
- Xin phép. Nói rõ bạn ghi âm gì, để làm gì, ai sẽ nghe hoặc đọc, và file âm thanh sẽ đi đâu. Nếu dùng dịch vụ chép lời trên đám mây, hãy nói rằng bản ghi sẽ được tải lên để xử lý.
- Thống nhất nguyên tắc. Người kể có thể bỏ qua một câu hỏi, dừng bất cứ lúc nào, và đọc văn bản trước những người khác.
- Chọn phòng yên tĩnh. Tắt tivi, đặt điện thoại trên bàn giữa hai người, gần người đang kể.
Trong buổi ghi âm:
- Mỗi lần một câu hỏi mở, rồi lắng nghe.
- Hỏi thêm chi tiết: “Ngôi nhà hồi đó trông thế nào?”, “Bà cố nói gì?”
- Giữ buổi ghi đủ ngắn để không ai mệt. Nhiều buổi ngắn tốt hơn một buổi dài.
- Nói ngày và chủ đề ở đầu mỗi bản ghi, để sau này dễ sắp xếp.
Ghi âm người khác cần sự đồng ý
Chỉ ghi âm khi người đó đã đồng ý. Quy định về ghi âm khác nhau tùy nơi; trang này không trích dẫn điều luật nào vì chúng tôi chưa kiểm tra quy định của Việt Nam. Đây là thông tin, không phải tư vấn pháp lý.
Câu hỏi để phỏng vấn người kể
StoryCorps, dự án lịch sử truyền miệng của Mỹ, công bố một danh sách “Great Questions” (Những câu hỏi hay). Đây là vài câu trong đó, do chúng tôi dịch:
Ký ức sớm nhất của ông/bà là gì?
Ông/bà sinh ra khi nào, ở đâu?
Cha mẹ của ông/bà là người thế nào?
Ông/bà có thích đi học không?
Ông/bà gặp nhau như thế nào?
Những khoảnh khắc hạnh phúc nhất trong đời ông/bà là gì? Buồn nhất là gì?
Ông/bà muốn được nhớ đến như thế nào?
Và một số câu của chúng tôi, xếp theo chương:
Tuổi thơ: Một ngày Tết hồi nhỏ của ông/bà diễn ra thế nào?
Nhà cửa: Kể về ngôi nhà ông/bà lớn lên, từng gian một.
Công việc: Công việc đầu tiên của ông/bà là gì, lương bao nhiêu?
Rời quê: Vì sao ông/bà rời nơi mình lớn lên, và đã mang theo gì?
Tình yêu: Ông/bà nhớ gì về ngày gặp người bạn đời?
Gia đình: Điều gì làm ông/bà bất ngờ nhất khi làm cha mẹ?
Thời khó khăn: Năm nào khó nhất trong đời ông/bà, và điều gì giúp ông/bà vượt qua?
Thay đổi: Cuộc sống hôm nay khác thế nào so với điều ông/bà hình dung năm hai mươi tuổi?
Để lại: Các cháu nên biết điều gì về ông/bà mà có thể chúng chưa biết?
Từ bản ghi âm đến từng chương với Retexta
Retexta là ứng dụng Android chuyển giọng nói thành văn bản trên đám mây và viết bằng AI. Ứng dụng biến bản ghi âm thành văn bản và có thể sửa văn bản đó thành bài viết, còn quyết định cuối cùng vẫn là của bạn. Menu của Retexta bằng tiếng Anh và chưa có giao diện tiếng Việt, nên tên các nút dưới đây được giữ nguyên như trong ứng dụng. Người kể nói tiếng Việt, và Retexta viết kết quả bằng tiếng Việt.
- Mở Retexta và nhấn New task.
- Chọn mục tiêu ở What do you want to do?. Mở More templates để thấy các mục sau:
- Transcript only: bản chép lời nguyên văn, không viết lại bằng AI. Tốt nhất làm bản lưu gốc.
- Journal entry: biến ký ức nói ra thành văn xuôi liền mạch. Ứng dụng cam kết không bịa thêm điều bạn không nói; dù vậy vẫn hãy đọc lại.
- Take notes: ghi chú có cấu trúc, tiện cho dòng thời gian hay danh sách tên người và địa danh.
- Something else: tự mô tả việc cần làm, ví dụ “Viết thành một chương hồi ký ở ngôi thứ nhất, giữ nguyên cách nói của bà.”
- Nhấn Record audio và ghi buổi kể chuyện, hoặc nhấn Import audio nếu bạn đã ghi bằng ứng dụng khác. Retexta không có trong menu chia sẻ của Android, nên hãy lưu file vào điện thoại trước.
- Dừng ghi âm. Retexta chép lời trên máy chủ và, với mục tiêu viết, soạn văn bản.
- Đọc kết quả, đối chiếu với trí nhớ của bạn hoặc với bản ghi. Sửa tên người, địa danh và ngày tháng; nhận dạng giọng nói có thể nhầm tên riêng và từ địa phương.
Retexta giữ âm thanh của bản ghi trên điện thoại trong 30 ngày rồi xóa để tiết kiệm bộ nhớ. Nếu muốn giữ giọng nói của người thân, hãy dùng Export audio trong menu của bản ghi và lưu file ở nơi an toàn, ví dụ ổ lưu trữ đám mây của bạn.
Import audio và mọi mục tiêu trừ Transcript only là một phần của Retexta Pro. Retexta có thể dùng thử miễn phí: người dùng mới nhận được vài kết quả Pro miễn phí để xem trong ứng dụng. Sao chép, chia sẻ, xuất và chụp màn hình kết quả, cũng như mọi thứ sau các kết quả miễn phí đó, cần Retexta Pro hoặc credit. Retexta gắn nhãn kết quả AI là “AI-generated. Check important details.”
Ví dụ: từ ký ức kể lại đến bản nháp đầu tiên
Ví dụ do chúng tôi tự viết để minh họa. Đây không phải kết quả thật của ứng dụng, và kết quả của bạn sẽ khác.
Điều một người bà có thể kể, dạng chép lời nguyên văn:
Hồi đó bà vào Sài Gòn, chắc là năm tám mươi mấy, tám mươi hai, mùa khô.
Ba bà đi trước một năm, nhà chỉ có mấy lá thư của ba.
Bà nhớ là đi tàu thủy, à không, đi tàu hỏa, lần đầu bà đi tàu hỏa, bà mười bảy tuổi.
Cậu út say xe suốt dọc đường.
Tới ga thì trời mưa, ba đứng đó cầm bó hoa ướt nhẹp.
Lúc đầu bà không nhận ra, ba để râu rồi.
Mẹ bà chỉ cười, cười mãi.
Thành bản nháp (Journal entry):
Mùa khô năm 1982, bà vào Sài Gòn.
Ba bà đã đi trước một năm, và cả nhà chỉ có mấy lá thư của ba.
Năm ấy bà mười bảy tuổi, lần đầu tiên được đi tàu hỏa.
Cậu út say xe suốt dọc đường.
Tàu tới ga thì trời mưa, ba đứng đó, tay cầm một bó hoa ướt sũng.
Lúc đầu bà không nhận ra ba, vì ba đã để râu.
Mẹ bà chỉ cười, cười mãi.
Bản nháp giữ các chi tiết của bà (bó hoa ướt, bộ râu, tiếng cười) và thứ tự sự việc, và bỏ đi chỗ bà tự sửa “tàu thủy, à không, tàu hỏa”. Chỗ tự sửa đó vẫn đáng ghi chú bên lề: gia đình thường thích biết câu chuyện đã được kể ra sao. Năm “1982” là do bà nói “chắc là”, nên hãy hỏi lại hoặc kiểm tra giấy tờ.
Mẹo giúp cuốn sách dễ thành hơn
- Đặt tên file rõ ràng: “2026-09-20 Bà nội, vào Sài Gòn 1982” dễ tìm hơn “Ghi âm 14”.
- Giữ bản chép lời gốc bên cạnh các chương đã sửa. Bạn sẽ muốn quay lại.
- Gom ảnh và giấy tờ theo từng chương trong lúc làm: thư từ, giấy khen, sổ hộ khẩu cũ.
- Để người kể đọc chương của mình. Đó là câu chuyện của họ; họ quyết định điều gì được giữ lại.
Đọc thêm
Muốn trút hết suy nghĩ trước khi biết câu chuyện là gì, hãy thử brain dump. Với bản ghi phỏng vấn dài, xem cách chép lời một cuộc phỏng vấn, và với file ghi âm có sẵn, cách chép lời file ghi âm trên Android. Về ứng dụng: Retexta, chuyển giọng nói thành văn bản trên Android.
Nguồn
Nguồn tiếng Anh được FLAME Apps kiểm tra ngày 25 tháng 9 năm 2026.
- StoryCorps, Great Questions (tiếng Anh): các câu hỏi trích ở trên, do chúng tôi dịch.
- Retexta: tên mục tiêu và gói dịch vụ như trong ứng dụng (phiên bản 2026.1.23, menu tiếng Anh) và trang Google Play; thời gian giữ âm thanh 30 ngày theo thông báo trong ứng dụng (“Audio is only kept on this device for 30 days to save storage”).
- Quy định pháp luật Việt Nam về ghi âm: chưa được kiểm tra, nên không trích dẫn.
- Câu hỏi của chúng tôi và ví dụ: do FLAME Apps viết.
